Hoe je kunt ontstressen met je eigen "stressless".

Nee, ik heb geen deal gesloten met een fabrikant van relax-fauteuils. Hoewel een fijne stoel een goede manier kan zijn om te ontspannen - net als een warm bad, of een mooi boek, of een blokje om - is ontstressen iets wat uiteindelijk in je hoofd gebeurt.

In dit artikel wil ik je laten zien wat er eigenlijk in je hoofd gebeurt als je in de stress raakt. Inzicht in deze mechanismen kunnen je helpen de weg terug te volgen. Faye Mandell, counselingpsychologe en organisatieadviseur, heeft onderzocht* wat je dat kan opleveren: dat je weer in je kracht komt te staan en je stress weer hanteerbaar wordt - of zelfs helemaal verdwijnt.

Net zoals je lichamelijke behoeften hebt, heb je ook emotionele behoeften die vervuld moeten worden om gezond te blijven. Volgens Faye Mandell zijn de drie belangrijkste: je veilig voelen, de situatie onder controle hebben en goed genoeg zijn. En net zoals bij lichamelijke behoeften geeft je lijf een seintje als de vervulling van die behoeften niet in orde is. Laten we eens kijken hoe dat werkt voor de emotionele behoeften.

Als je merkt dat zaken niet zo gaan als je wilt en je de situatie niet onder controle hebt, is dat natuurlijk frustrerend. Je krijgt bijvoorbeeld maar niet die collega te pakken die je dringend nodig hebt voor bepaalde informatie. Of je afdeling wordt geconfronteerd met weer nieuwe overheidsregels die het werk er niet makkelijker op maken - en eigenlijk ook niet beter vind je. Je voelt dat je nekspieren zich aanspannen en je schouders strak worden - "dit wil ik niet". Het gezonde van dit gevoel is dat het je ertoe stimuleert om een list te verzinnen. Gezonde stress heet dat. Goed, die collega is nu even niet te vinden, dan trakteer ik de klant nu op een lunch en laat ondertussen drie andere collega's meezoeken naar de informatie. Aan die overheidsmaatregels is op zich niet veel te doen, maar laten we nu eens goed kijken hoe we het werk dan zo kunnen organiseren dat we er zo min mogelijk last van hebben.

Gaan de zaken niet zoals je verwacht, of zoals het zou moeten zijn, dan geeft dat onveiligheid. Je gaat je ongerust maken. Vandaag moet bijvoorbeeld een stuk van jou klaar zijn, maar het is nog veel werk. Je wordt ongerust of je het wel gaat halen. Of morgen moet je een presentatie geven bij een belangrijke klant. Heb je wel overal aan gedacht? Weet je echt waar zij behoefte aan hebben? Je krijgt zo'n wee gevoel in je maagstreek - "gaat dit wel goed?" Het gezonde van dit gevoel is dat het je ertoe stimuleert om je zekerheden te checken, om goede prioriteiten te stellen, om creatieve oplossingen te bedenken voor wat onzeker of onduidelijk is. Je stelt bijvoorbeeld al je overige activiteiten een dag uit en je bepaalt welke onderdelen van je stuk de meeste aandacht nodig hebben - zodat in ieder geval het belangrijkste is gedaan. En je loopt nog eens je hele presentatie na en maakt voor de zekerheid ook nog even een praatje met twee collega's die veel van de branche weten.

Soms voel je je teleurgesteld over jezelf of over gebeurtenissen in je leven. Door een fout van jou loopt bijvoorbeeld een project een maand vertraging op. Je schaamt je dat je dat niet op tijd doorhad en de oorzaak bent van een financiële tegenvaller. Of je had zó gehoopt dat je die ene nieuwe functie zou krijgen, maar je bent te licht bevonden. Je hart is bezwaard en je voelt je verdrietig - "ik was niet goed genoeg". Het gezonde van dit gevoel is dat je onder ogen moet zien dat je niet onfeilbaar bent en niet perfect, en dat het leven niet altijd eerlijk is of maakbaar. Het helpt je om je te richten op alternatieven, op wat je nog wel kunt doen, en om ook met mildheid naar de fouten van anderen te kijken. Misschien kun je nog iets doen om de schade te beperken of kan je op één of andere manier compensatie bieden. Misschien is er ergens anders een plek waar je meer op waarde wordt geschat, of moet je erkennen dat die nieuwe functie inderdaad te hoog gegrepen was voor jou.

Het ziet er zo simpel uit. Maar veel mensen vinden het moeilijk om met frustratie, ongerustheid en teleurstelling om te gaan. Het zijn ook geen prettige gevoelens. Voor je er erg in hebt, gaan je gedachten ermee op de loop. In plaats van te vóelen dat je gefrustreerd bent, ga je lopen schelden en geef je anderen de schuld: 'die rotvent ook. Nooit is-ie er als je hem nodig hebt.' Of 'ze hebben zeker niks beters te doen die ambtenaren. Door hun geneuzel kunnen wij ons werk niet doen.' In plaats van te vóelen dat je ongerust bent ga je fantaseren wat er allemaal fout kan gaan: je ziet al voor je dat je je stuk niet afkrijgt, je denkt aan je collega's die nu zullen merken dat je niet kan waarmaken wat je hebt beloofd, of je ziet de verveelde blikken van je klant al voor je en hoort hem vriendelijk maar beleefd bedanken voor je diensten. En in plaats van te vóelen dat je teleurgesteld bent, ga je in gedachten terug naar al die keren dat je het ook al niet goed genoeg deed. Je maakt jezelf verwijten dat je hulp had moeten vragen en zaken beter uit had moeten zoeken, of je fantaseert over hoe het gelopen zou zijn als je toen maar dit had gedaan of dat had gezegd. In alle gevallen gebruik je de energie die je nodig hebt om de zaken weer goed te krijgen op een onproductieve manier. Je bent weg uit je kracht.

Als je gedachten met je op de loop gaan, raak je weg uit je kracht. Faye Mandell wijst er op dat het gaat om die situaties waarin je geen greep hebt op je gedachten. Het lijkt vanzelf te gaan. Wanneer je bewust naar het verleden gaat om je iets te herinneren, of naar de toekomst om plannen te maken, is dat prima. Je kunt daar dan namelijk ook bewust weer mee ophouden. In dit artikel gaat het om de situatie waarin dat onbewust, maar wel waarneembaar gebeurt.

In het bovenstaande verhaal kun je eigenlijk twee assen herkennen die elkaar kruisen. Op de ene as bevindt zich het continuüm van de tijd:            
                        VERLEDEN ---------------- NU -------------------- TOEKOMST.
Op de andere as bevindt zich het continuüm van de ruimte:
                          DAAR ---------------------HIER --------------------DEEL (of FRAGMENT).
Deze assen kruisen elkaar in het HIER-EN-NU. Als je gedachten met je op de loop gaan, raak je uit het HIER-EN-NU. Dat kun je nog duidelijker maken wanneer je de tijd-ruimte assen benoemt in de taal van je gedachten. De tijd-en ruimte-as worden dan respectievelijk:
                         WAS ----------------------- BEN ------------------ ZAL ZIJN.

                          ZIJ  ------------------------- IK  ------------------ ASPECT
             (de anderen buiten mij)        (mijn hele ik)            (een onderdeel van mezelf)


In het HIER-EN-NU zijn is dus ook IK-BEN zijn. Wat is daar nu zo spannend aan? Toen Mozes van God bij de brandende braamstruik opdracht kreeg om naar de Israëlieten in Egypte te gaan om ze daar weg te leiden, vroeg hij aan God: 'Wat moet ik zeggen als ze vragen hoe Degene heet die mij heeft gestuurd?' (Exodus 3:13-14). God antwoordt dan: 'Zeg dat IK-BEN je heeft gestuurd.' Wanneer je leeft in het hier-en-nu, leef je als Ik-Ben, of met Ik-Ben. In het hier-en-nu wandel je met God. In het hier-en-nu ben je die je bent. En in het hier-en-nu wordt je ervaring van dingen die stress opleveren veranderd. Want in het hier-en-nu sta je in je kracht.

Dan wordt het natuurlijk een belangrijke vraag hoe je daar kunt komen en blijven. Wanneer je merkt dat je onproductief bezig bent, terwijl de situatie eigenlijk om heel ander gedrag vraagt, ga dan eens je gedachten observeren. Schrijf gewoon eens op welke flarden van gedachten door je hoofd schieten, of welke gedachten steeds maar in een kringetje ronddraaien in je hoofd.

Analyseer je gedachten dan. Zit je met je gedachten in het verleden, dan kun je terugherleiden dat je eigenlijk gefrustreerd bent dat dingen niet gaan zoals je wilt. Zit je met je gedachten in de toekomst, dan weet je nu dat je je zorgen maakt of het wel goed zal gaan waar je mee bezig bent. Zit je met je gedachten bij anderen om hen de schuld te geven van zaken, dan is het zeer waarschijnlijk dat je op een of andere manier het gevoel hebt tekort te schieten en niet goed genoeg te zijn. Als je dit doet vind je meestal snel de concrete situatie waar het eigenlijk pijn doet, waar je moeite mee hebt.

Probeer de oorspronkelijke gevoelens te ervaren door aandacht te geven aan hoe dat in je lijf aanvoelt. Dan kom je weer in het hier-en-nu en in je kracht. Nu kun je de boodschap van dat gevoel productief gaan gebruiken door prioriteiten te stellen, plannen te maken, creatieve oplossingen te bedenken en alternatieven te overwegen.

Ook kun je een ander helpen om dit te doen. Wanneer een collega boos of gestresst bij je komt, kun  je aan de woorden die worden gebruikt horen waar hij of zij is in de ruimte en tijd. Door dan de juiste vragen te stellen help je die persoon om er achter te komen wat zijn eigenlijke behoefte is: de zaken onder controle hebben, veiligheid, en goed genoeg te zijn. Vervolgens kun je hem of haar helpen om vanuit het hier-en-nu constructief iets aan die behoeften te doen: ''wat kun je nú doen?".

Wanneer je in je kracht staat, is dat dus niet vanzelf prettig. Bezorgdheid, frustratie en teleurstelling horen ook bij IK-BEN. Eén van de bijzondere dingen die je over God leert uit de Bijbel is dat Hij altijd in staat is om moeilijke situaties ten goede te keren. Hij lijkt er niet bang voor, of verslagen, maar bekijkt rustig wat het goede is om te doen. Dat is eigenlijk waartoe die gevoelens ook uitnodigen. In Mattheüs (10:19) en Lucas (12:11) zegt Jezus dat zijn discipelen zich geen zorgen hoeven te maken over wat zij moeten zeggen, want de Heilige Geest zal het hun ingeven. Juist door in het hier-en-nu te zijn kan IK BEN je geven wat je nodig hebt. Stressless forever!

* Faye Mandell, Nu in je kracht staan, Uitgeverij Ankh Hermes BV Deventer

Copyright 2005 Carine Coehoorn. Je mag dit artikel of delen ervan overnemen onder voorwaarde dat je mijn naam en website www.coehoorncompany.nl erbij vermeldt.