Rationaliteit alléén werkt niet meer

Behoefte aan religieuze bezinning op de bedrijfsvloer – door Tatiana Scheltema

Uit: NRC d.d.5 november 2005

Onlangs brak André Rouvoet in deze krant een lans voor de gelovige politicus. Ook in het bedrijfsleven krijgt het geloof weer een plekje. De vraag naar theologische coaches stijgt.

Bent u overspannen of heeft u zelfs een burn-out en weet u niet meer waar u het zoeken moet? Wendt u tot de bijbel, bijvoorbeeld Lucas, vers 10:38-42, dat verhaalt van Jezus die op bezoek gaat bij de zusters Marta en Maria. Terwijl Marta zich uitslooft om het de gast naar de zin te maken, laat Maria alles uit haar handen vallen en luistert naar wat Jezus te vertellen heeft. Maria beklaagt zich bij Jezus over de haars inziens luie houding van haar zuster. Jezus zegt daarop, vrij vertaald: ”Marta je bent overbezorgd en maakt je veel te druk. Er is maar één ding nodig. Maria heeft gekozen, en dat zal haar niet worden ontnomen.”
In aardse bewoordingen: om niet overspannen te raken moet je effectief met je tijd om gaan. In bedrijfstermen wordt het timemanagement genoemd en draait het om prioriteiten stellen. Het Lucas-verhaal is een voorbeeld uit de nieuwsbrief met tips & trucs die dr.ir. Carine Coehoorn van Coehoorn Company uit Dronten haar potentiële klanten stuurt. “Christelijk georiënteerde mensen hebben dezelfde vragen en zorgen als andere mensen!”meldt haar website. Naast het coachen ‘vanuit gangbare psychologische inzichten en methodieken’ gebruikt Coehoorn een ‘christelijk referentiekader’.
Tot vorig jaar werkte Coehoorn als bedrijfsmaatschappelijk werkster bij een Arbo-dienst in Harderwijk. Daar zag ze cliënten die kampten met een bornput burnout of worstelden met een conflict op het werk, Coehoorn: Een groot deel van hen woonde op de Veluwe. Die mensen waren vaak diep gelovig. Ze zeiden: “als ik niet over het geloof kan praten, hoeft het niet voor mij. Want dat geloof is een wezenlijk deel voor mij.” Als belijdend christen kon zij zich goed in die cliënten verplaatsen. Toen haar functie bij de Arbo-dienst werd wegbezuinigd besloot Coehoorn, tevens ingenieur, gepromoveerd bedrijfskundige en moeder van vier kinderen, zich te vestigen als christelijk coach.
Een gat in de markt? “Daar ben ik niet zo mee bezig”, zegt Coehoorn. “Maar als er problemen zijn op het werk komen mensen meestal bij de bedrijfsarts terecht. Dat is een heel ander circuit. Daar heerst vaak een grote leemte als het gaat over geloof. De combinatie werk en geloof komt daar al helemaal niet aan de orde. Religie is verbannen naar de persoonlijke levenssfeer. Terwijl de geloofsbeleving van veel mensen ook op het werk een rol speelt.”

Geloven, zo heet het, doe je in de kerk en 72 procent van de Nederlanders ziet zelden op nooit een godshuis van binnen, volgens cijfers van het CBS uit 2005. Coehoorn: ”De jongere generatie, waartoe ik ook mezelf reken, heeft niets met theologisch geneuzel achter de komma. Toch rekent een bijna even groot deel van de bevolking (68 procent) zichzelf nog altijd tot een kerkelijke gezindte of levensbeschouwing. Kerkelijk of niet, de vraag naar duiding en zingeving blijft. Was de kerk vroeger de plek waar vragen als ‘wie ben ik’ en ‘is het nuttig wat ik doe’ aan de orde kwamen, nu zoeken mensen de antwoorden binnen organisaties, denkt theologe en pastor Renske Oldenboom van de stichting Motiv, het studentenpastoraat van de Technische Universiteit Delft. ”De relatie die je als werknemer met je bedrijf hebt, is vrij intens. Je brengt er een groot deel van je tijd door. Op die gang van zaken bezinnen mensen zich. Ze willen niet alleen maar afgerekend worden op competenties en kwaliteiten, maar ook op hun innerlijke kracht. Ze willen hun levensvisie ontplooien op het werk. Daarbij vraagt men zich af: werk ik sec voor het bedrijf, of gaat het mij erom hoe het bedrijf in de maatschappij staat?”

Om daar achter te komen is een cursusje crisis- of verandermanagement niet afdoende, meent Oldenboom. “Je kunt wel kijken naar managementtechnieken of zo, maar wij kijken liever naar de ‘biografische’ oorzaak. Uit wat voor nest komt iemand, uit welke streek, hoe ben je opgevoed. Iemand uit een arbeidersgezin vertelde bijvoorbeeld dat hij thuis had geleerd zijn kop onder het maïsveld te houden. Dergelijke mechanismen en vooringenomenheden zitten ingebakken in onze cultuur. We zijn allemaal deel van een lange traditie. De kloosters in de Middeleeuwen, de strijd tussen pausen en keizers, de Verlichting en het postmodernisme. Onze samenleving is christelijk, en wij laten dat zien. Want het geeft allemaal een beeld van hoe je hier terecht bent gekomen.”
Oldenboom besteed in haar cursus ook aandacht aan  profetieën. In de bijbel hebben die een maatschappijkritische functie. De profetie kijkt kritisch vanuit de toekomst naar het heden. Jesaia, Jeremia, Micha, ze hadden allemaal commentaar op de waan van de dag. Tegen de cursist zeggen we dan bijvoorbeeld: je bent nu profetisch bezig. Jouw positie binnen het bedrijf lijkt op die van een profeet in het oude Israël.”
“Wij hadden een enorme behoefte aan diepgang”, zegt Theo Eyckenschild, business- en IT-managementconsultant bij Shell. Samen met een groepje gelijkgestemde seniormanagers volgde hij de cursus ethiek en óntwikkeling van persoonlijke kwaliteiten’ van Motiv. Eyckenschild is vrijmetselaar. Zijn ouders waren hervormd, denkt hij. “Wat ik bij hen miste, was het begrip van de christelijke cultuur. Ik voelde me erdoor omringd, maar tot nu toe heb ik nooit veel van begrepen.”
Bij de eerste ontmoeting met theologen Oldenboom en haar collega Kroesen van Motiv was hij dan ook blij verrast door hun ‘enorme eruditie’ en kennis van de Europese cultuurgeschiedenis. Eyckenschild: “Het was een eye-opener. Wij riepen: meer verhalen! Een bedrijf als Shell opereert in 140 landen, maar we hebben voortdurend het gevoel dat we het niet goed genoeg begrijpen. We willen bruggen kunnen slaan. Daarin verschillen we van Amerikanen, die denken dat de wereld maakbaar is. Als het model niet werkt, benoem je een nieuwe topman, of je voert een reorganisatie door.”
Maar in een bedrijf gaat het om de mensen, niet om de structuur. Eyckenschild: “Een bedrijf als Shell is best hard. Wij worden voortdurend geconfronteerd met allerlei ethische vraagstukken. Je moet bijvoorbeeld werk overhevelen naar India. Dat betekent dat mensen hier overtallig worden. Maar in India blijkt de communicatie met de mensen weer uiterst moeizaam te gaan. Moet je het dan wel doen? We leren op de cursus van Motiv de zaken ook in de context van godsdienst, cultuur of nationaliteit te bekijken.”
Eyckenschilds collega’s die niet aan de trainingen deelnemen, vinden het volgens hem maar een hoop geitenwollensokkengedoe’. Die cynische reactie komt pastor Oldenboom bekend voor. “Het is typisch Nederlands om een theologisch kader af te wijzen. Wij werken ook geregeld met mensen uit andere gezindten of met buitenlanders. Onze werkwijze roept daar minder weerstand op.”
Want die heeft grote moeite zijn rationele benadering van het leven los te laten, merkt Mieke Moor, theoloog en organisatieadviseur bij adviesbureau Twynstra en Gudde in Amersfoort. “Onze rationaliteit is nu eenmaal waarmee wij rijk en welvarend zijn geworden. Doordat we slim zijn en veel nadenken zijn we zuinig met ons geld en kunnen we het nuttig besteden. Maar de laatste jaren zie je dat die rationele benadering alleen niet meer werkt. Kijk naar de moord op Van Gogh. Onze eerste reactie was: beveiliging, nieuwe wetten, regels, wat al niet. Maar in de loop van de discussie zie je toch dat het allemaal onbevredigend is, en dat de vraag overblijft: hoe heeft het zo kunnen komen? ”

Binnen organisaties is datzelfde aan de orde, meent Moor. “Als organisatieadviseur en als coach grijp je al snel naar een technisch instrumentarium voor het oplossen van problemen. Dan kan ik die instrumenten wel aangeven, maar iedereen weet dat waar het om gaat er eigenlijk onder zit. ”Is dat onderliggende dat wat we religie noemen? Moor: “Religie is een beladen begrip. Enerzijds is religie een heel systeem van normen en waarden. Dan heb je al snel met een soort Instituut te maken, met alle regels van dien. Je hebt Het Christendom, Het Boeddhisme, dat zijn allemaal religies. Anderzijds is er de religieuze beleving. Die zit veel, maar niet exclusief, in de religie. Die kan er ook een beetje in verloren gaan. Door alle regels, het moeten en niet mogen, raakt het individu daar ernstig in bekneld.”

Is de herontdekking van de christelijke religiositeit een reactie op de islam in Nederland? Moor: ”Vanuit de moslimgemeenschap wordt natuurlijk een sterke oproep gedaan aan religieuze waarden. Dat appelleert aan iets dat we in Nederland lang hebben gehad: een christelijke traditie. Ik denk eerder dat de kracht waarmee moslims ergens voor staan iets oproept bij mensen die vanuit een christelijke traditie komen en van daaruit weten wat het is om ergens voor te staan. Je ziet ook een dialoog op gang komen tussen mensen van verschillende religies. Wij zijn een samenleving die op zoek moet naar het gemeenschappelijke. Dat gebeurt nu in een debat, en niet in een dialoog. En dat is wel zonde, moet ik zeggen. Dat is écht de betekenis van zonde.”